Idhulli ynë kombëtar frymëzon muzën e poetit të shquar të ishujve oqeanikë

Gjergj Kastrioti, "hero" në Filipine

Skënderbeu dhe fama e qëndresës së tij glorifikohen në një poemë të mrekullueshme prej 1800 vargjesh

 

Është shumë e çuditshme, gati, gati e pabesueshme, që një poemë prej gati 1800 vargjesh, e kthyer në poemë kombëtare për një popull, madje e krijuar mijëra e mijëra kilometra larg, në Filipine, t‘i kushtohet Heroit tonë Kombëtar, Gjergj Kastriotit Skënderbeut.

Si shkoi vallë fama e këtij njeriu gjer përtej imagjinatës njerëzore, në meridianë gjeografikë të largët, në kontinente të tjera dhe popuj që nuk patën asnjëherë mundësinë të vijnë në kontakt me historinë tonë dhe aq më pak me një luftëtar të kohëve të shkuara, të shekullit të 15-të? Kush ishte njeriu, që e gjeti heroin tonë si simbol për krijimin e tij mahnitës dhe pse e bëri këtë? Përse i duhej atij populli, filipinasve, legjenda e këtij kalorësi të qëndresës dhe lirisë?



KUSH ESHTE POETI FILIPINAS

QË U MAHNIT PAS SKËNDERBEUT


…Është Francisko Balagtas, apo i njohur edhe me mbiemrin Baltazar, lindi në qytetin e Bigaa-s, (qytet që tashmë në nder të tij mban emrin Balagtas) të provincës Bulakana, Filippine, më 1788 dhe vdiq në 1862. Prindërit e tij qenë indigjenë vendas. Në fëmijërinë e tij mori mësime në një shkollë fillore të qytezës, ndërsa në moshën njëmbëdhjetëvjeçare shkoi në Tondo-Manila, te tezja e tij, Dona Trinidad. E impresionuar nga zgjuarsia e fëmijës ajo sponsorizoi studimet e tij të mëtejshme.

Gjatë viteve të studimeve universitare mësoi të shkruajë poezi nga njëri prej poetëve më të njohur Hose de la Kruz. Ndoshta, ishte ky njeri, i cili influencoi dhe la gjurmë të thella në botën e të riut Balagtas në tërësi dhe në formimin e tij kulturor në veçanti.

Shumë shpejt u bë i njohur me veprën e tij si shkrimtar, por ato që e ngritën Balagtasin në piedestalin e poetit kombëtar qenë poema "Florenti dhe Laura" dhe një akt tjetër sa patriotik aq edhe shkencor; shkrimi i kësaj poeme, për herë të parë në historinë e popullit filipinas, në gjuhën e indigjenëve vendas - Tagalog - që prej asaj kohe është kthyer në gjuhë zyrtare të atij vendi. Kujtojmë se gjer në fillimet e shekullit XIX, gjuha zyrtare dhe e shkruar e filipinasve ishte spanjishtja, koloni e të cilës ishin vetë Filipinet.

Është ky shkaku, që Balagtas prej asaj kohe, është vlerësuar poeti më i madh dhe më në zë i Filipineve. Është ky shkaku që ai thërritet me epitetin Tagalogu apo Uilliam Shekspiri i letërsisë filipinase.

Jo vetëm kaq, por Balagdas është njeriu, i cili renditet i pari në panteonin e "Artistëve të Popullit" filipinas. Në këtë altar nderi, ky vend ka vendosur dhe lauruar vetëm shtatë veta, në krye të të cilëve renditet "Tagalogu". (- Francisko Balagtas shkrimtar dhe poet; A. Buonaventura - kompozitor; N. Abelardo - këngëtar; F. Akuino-balerinë; G.Tolentino-skulptor; G. de Leon-regjisor; H. dela Rama-aktore.).

Balagdas është autori i një numri të madh krijimesh letrare, në gjini të tjera, novela, pesë drama, komedi, poezi, të cilat të përmbledhura tashmë formojnë një cikël të plotë prej 12 vëllimesh. Por, natyrisht, ajo që e vendosi atë në fronin e "Mbretit të poezisë" mbetet padyshim "Florenti dhe Laura".

Poema u botua për herë të parë në vitin 1838, në kushtet e një regjimi dhe censure të ashpër. Prej asaj kohe, ajo është ribotuar pothuaj 37 herë të tjera dhe tirazhi i gjertanishëm ka kaluar shifrën e miliona kopjeve, pa përmendur botimet e reduktuara apo përshtatura për nxënës e studentët e shkollave.



PËRSE U THËRRIT SKËNDERBEU

NË VËMENDJEN FILIPINASE?


…Sepse populli i Filipineve, në ishujt e shpërndarë, në arqipelagun e Paqësorit, ndodhej pothuaj në të njëjtat kushte me ato të popullit shqiptar, i cili ndërsa vuante nën sundimin osman, u ngrit në luftërat për çlirim kombëtar, i udhëhequr nga njëri prej heroit të vet - Skënderbeu.

Mbas një pushtimi të gjatë prej arabëve, robëria e filipinasve u pasua nga një tjetër sundim, ai spanjoll. Njoftimet e para të Magelanit, kishin vënë në dijeni menjëherë orekset e fuqisë më të madhe detare të kohës, Spanjës, për një invasion të gjatë kolonial të këtij vendi. Duke filluar prej vitit 1521, galerat e kësaj fuqie arritën të vënë nën kontroll tërë ishujt, duke instaluar një sundim, i cili zgjati për gati tre shekuj.

Veç ushtarakisht, Spanja dhe administrata e saj shtriu mbi territoret dhe popullsinë e këtij vendi edhe influencën e saj kulturore dhe ajo që ishte më domethënëse dominancën gjuhësore, duke e kthyer spanjishten jo vetëm si gjuhë zyrtare të këtij vendi, por duke e vlerësuar atë "si mjetin e vetëm që dallon indigjenin pa identitet nga njeriu i vërtetë…"

Në fillimin e shekullit XIX, ashtu si në tërë vendet e Evropës edhe në kolonitë e tyre filluan të përhapen me një shpejtësi marramendëse dhe me një patos gati, gati dehës, idetë dhe idealet e iluminizmit francez. Qytetërimi modern i detyrohet shumë kësaj lëvizjeje, e cila nën misionin e "ilumen-it, - ndikimit", zgjoi dhe frymëzoi lëvizjet e shumë popujve kundër tiranisë, absolutizmit dhe institucioneve të vjetruara tradicionale. Pikërisht, këto vite përkojnë me lindjen e një plejalde të tërë intelektualësh idealistë dhe patriotë në hapësirat filipinase dhe me fillimet e lëvizjeve të armatosura popullore, për çlirim nga sundimi i gjatë kolonial spanjoll.

Në radhët e intelektualëve më në zë, që asokohe u vunë në krye të kësaj lëvizjeje, në mos më i rëndësishmi, është padyshim Francisko Balagdas. Për t‘i shërbyer misionit të madh dhe ëndrrave të popullit të tij për liri dhe pavarësi nacionale, për të frymëzuar dhe udhëhequr atë në këtë udhë drejt prosperitetit, por njëkohësisht për t‘i shpëtuar censurës të administratës spanjolle, ai duhej të gjente një rrugë dhe një simbol që të mund t‘i kapërcente të dyja këto barriera.

Dhe ishte pikërisht historia e popullit tonë dhe Heroi ynë Kombëtar, Skënderbeu, që dukej se vinin në ëndrrat e krijimtarisë së poetit si engjëjt e frymëzimit poetik dhe njëkohësisht si engjëjt e tij mbrojtës nga censura e administratës spanjolle.

Po pse shqiptarët dhe Skënderbeu?

Sepse filipinasit vuanin nën sundimin e një perandorie sikurse shqiptarët nën Perandorinë Osmane; sepse filipinasit qenë një popull i vogël ballë një perandorie të madhe, sikurse shqiptarët një popull i vogël ballë Perandorisë Osmane; sepse filipinasit duhej të ngriheshin kundër perandorisë dhe mund të fitonin ashtu sikurse shqiptarët e kishin bërë këtë gjë, nën udhëheqjen e heroit të tyre, Skënderbeut, dhe kishin fituar…



KU E GJETI FILIPINASI SKËNDERBEUN?


Balagdasi ishte një prej të rinjve të talentuar filipinas që studioi dhe u arsimua në universitetet spanjolle. Ato kohë, në shekujt e 17-18, në folklorin e Spanjës, figura e Skënderbeut dhe e shqiptarëve ishte shumë e pranishme, sa për shkak të aleancave të dikurshme të Heroit tonë Kombëtar me Mbretin e Aragonës aq edhe për shkak të jehonës së madhe që kishte emri i tij si mbrojtës i krishterimit në radhët e latinëve. Por, letërsia spanjolle dhe folklori i saj qenë lëndë bazike në Fakultetin e Letrave të Madridit, Barcelonës e më gjerë dhe për rrjedhim sa shqiptarët edhe Skënderbeu qenë figura të njohura, jo vetëm për studentët, por edhe për masën e gjerë të intelektualëve vendas dhe filipinas.

Por, nuk do të mjaftonte vetëm folklori popullor spanjoll në frymëzimin dhe hartimin e një poeme të tërë me personazhe, me emra konkretë vendesh nga Shqipëria, me ngjarje pothuaj simetrike me ato që kishin ndodhur në epokën e lavdishme të heroit tonë. Duket që "Shekspiri filipinas" ka studiuar edhe materiale të tjera dhe burime të mirëfillta historike, nga arkiva apo autorë të tjerë dhe i ka përdorur ato me një mjeshtëri krijuese duke na dhënë një vepër në përmasa të rralla epike të llojit të saj.

Në pikëpamje të teknikës të të shkruarit, poema është ndërtuar në strofa dhe çdonjëra prej tyre në katër vargje. Rima e vargut ndjek radhën AAAA. Vargu është gjashtërrokësh dhe pothuaj çdo një i tillë është një fjali e rregullt gramatikore. Subjekti i saj ndjek një linjë të kontrolluar mjaft mirë dhe ngjarjet rrjedhin në mënyrë të natyrshme. Poema e ndërtuar në metrikën dhe teknikën tradicionale popullore filipinase, e bën atë edhe me të pranueshme dhe të kuptueshme për lexuesin vendas të të gjithë niveleve kulturore.



"FLORENTI DHE LAURA"

POEMA QË EVOKON SKËNDERBEUN DHE KOHËN E TIJ



Padyshim, "Florenti dhe Laura" vlerësohet si kryevepra e letërsisë filipinase. Titulli i saj në origjinal, i shkruar në gjuhën vendase, është: "Pinagdaanang Buhay Nina Florente at Laura sa Kahariang Albania", që i përkthyer në gjuhën tonë do të "Jeta e Florentit dhe Laurës në mbretërinë e Shqipërisë". Ajo është një poemë e karakterit epiko-historik.

Në qendër të poemës është Florenti, bir i një fisniku shqiptar (- nënkupto Skënderbeun, bir i princit Gjon Kastrioti), të cilin prindërit detyrohen ta largojnë në moshë të mitur, larg familjes dhe atdheut. (- nënkupto largimin e Skënderbeut si peng në moshë të mitur, në oborrin e Sulltanit,). Në momentet e ndarjes, i ati e porosit të birin të bëhet i fortë dhe i zgjuar, sepse vendi i tij rrezikohej nga armiq të egër dhe të pabesë vazhdimisht gjatë viteve të qëndrimit të tij larg atdheut - Shqipërisë, Florenti tregon talent dhe aftësi të veçanta; prirje dhe vlera këto, që e vënë atë përballë zilisë dhe kërcënimeve për jetën. Në kushte dhe situata të rënda, ndërsa merr njoftimin për vdekjen e nënës, i shmanget një kurthi dhe merr rrugën e kthimit për në Shqipëri. Por, në kthim atij i luten miq të tij t‘i ndihmojë në një betejë kundër persëve, të cilët udhëhiqen nga Osmalliku dhe Aladini. Në këtë betejë Fiorenti dhe bashkëluftëtarët e tij dalin fitimtarë.

Në prag të mbërritjes në qytetin e tij të lindjes, Krujë, një përfaqësi e qytetarëve të saj, i del përpara dhe i kërkon ndihmë për të mobilizuar dhe udhëhequr luftën për çlirimin e vendit të tyre prej persëve, që kishin pushtuar prej kohësh qytetin nën komandën e Osmanllikut. Florenti e pranon kërkesën, dhe është gati të "….vërë në rrezik edhe jetën e tij për Shqipërinë, atdheun e tij të dashur". Merr përsipër komandën e trupave dhe mbas pesë orë luftimesh me gjeneralin Osmanllik, e mposht atë dhe hyn fitimtar në qytetin e Krujës.

Duke zbritur në kronikat e ngjarjeve, që përshkruan poema, mësojmë se Florenti largohet përkohësisht nga atdheu i thirrur në aleanca të tjera, por kur kthehet vështron se mbi kështjellën e qytetit të tij, Krujës, të valëvitet flamuri i pushtuesit. Në betejat e përgjakshme dhe vendimtare kundër pushtuesve dhe renegateve Fiorente dhe luftëtarët e tij dalin fitimtarë.

Betejat e Florentes vazhdojnë edhe më tej kundër forcave turke, të cilat vijnë në ndihmë të trupave pushtuese të mbetura. Por edhe në këtë betejë të ashpër, përballë 30000 trupave turke, për tetëmbëdhjetë ditë rresht, Fiorente triumfon duke treguar se edhe një forcë e vogël, kur lufton për atdheun e vet mund të mposhtë armiq të mëdhenj e të fuqishëm.

Në thelb, ky është edhe qëllimi i misionit poetik të Balgadsit dhe në fund të fundit profili komunikues i vetë poemës.

Mbas skenave të tjera plot të papritura, tërheqëse, por edhe të ndërtuara me art dhe finesë, poema mbyllet me skenën e kurorëzimit të Florentes si Mbret dhe të Laurës si mbretëreshë, në Shqipërinë e lirë.



POEMË HEROIKE QË FRYMËZOI BREZAT

PËR PAVARËSINË E FILIPINEVE


Mesazhi që përcillte dhe vazhdon ende të përcjellë poema ishte dhe është i qartë për çdo lexues. Ato kohë të ndezura, kur ajo u shkrua, vargjet e saj qenë njëlloj si misionarët, që nxitën dhe frymëzuan këdo të ngrihej prej përgjumjes në kthinën e rehatisë së tij personale apo sensibilizuan të vendosnin mbi dilemat e çastit, përpara detyrimeve ndaj Atdheut, të pushtuar prej spanjollëve. Florenti jo vetëm me aktet, por edhe meditimet e tij frymëzon dhe udhëheq botën e lexuesit të thjeshtë, në udhën e sakrificave të mëdha, për interesat e lirisë dhe prosperitetit social.

Kritika vendase dhe e huaj, pothuaj në mënyrë konstante, gjatë të gjithë viteve, që prej botimit të saj, ruan mendimin se kjo vepër e Balagdasit zgjoi dhe frymëzoi jo vetëm shpirtin e njeriut të thjeshtë filipinas, por edhe ëndrrat e liderëve historikë të këtij vendi, Andrea Bonifacio dhe Emilio Xhakinto, të cilët ato kohë u vunë në krye të lëvizjeve popullore për pavarësi dhe emancipim kombëtar. Vetë ata janë shprehur për ndikimin e fuqishëm, që ka pasur në kohën dhe botën e tyre vargjet heroike të Balagdasit, skenat e ndërtuara me mjeshtëri të rrallë, që përshkruajnë aktet e sakrificave të personazheve të poemës. Ndjeshmëria, finesa dhe muzikaliteti i brendshëm, që ka derdhur poeti në vargje për atdheun e kthen poemën në një kurorë homazhi për të, ndërsa misionin që ajo synon të realizojë, për mobilizimin dhe frymëzimin e një populli në udhën e indipendencës, e bën një himn të vërtetë heroik.



Natyrisht, figura qendrore e tërë poemës është Florente, njeriu që kthehet në simbol jo vetëm në vargjet e poemës, por edhe në botën reale për lexuesin dhe filipinasin e robëruar ato mote. Përmes dialogëve të tij me miqtë, bashkëluftëtarët, armiqtë, apo përmes meditimeve dhe monologut të arrirë… ai bëhet i prekshëm, i pranishëm, komunikues, bindës, udhërrëfyes dhe simbol njëkohësisht.

Analogjia me realitetet filipinase të kohës është e dukshme dhe mesazhi i poetit është evident. Poeti e vendos Florenten të ndeshet fillimisht me persët (sepse filipinasit fillimisht kishin qenë nën sundimin arab, për disa shekuj) dhe mandej me forcat e Osmanllikut (sepse Filipinet ndodheshin nën sundimin spanjoll).


Nëse do të ndiqnim me kujdes vargjet e poemës do të dallonim pa asnjë vështirësi se pas Florentit qëndron Heroi ynë Kombëtar, Skënderbeu; pas Miramalin - Ballaban Pasha; pas Adolfos - Hamza Kastrioti; pas Aladinit ndoshta Moisi Golemi, ndërsa emërimet e terrenit ku zhvillohen ngjarjet, autori nuk i ka ndryshuar. Në poemë do të gjejmë me të njëjtin emër; - Kruja, Durrësi, Shqipëria etj.



PAK VARGJE NGA POEMA


Nëse do t‘u referoheshim në mënyrë konkrete disa prej vargjeve të poemës, meditimeve të Florentes, ndërsa "atdheu i tij i dashur - Shqipëria", vuan nën sundimin e pushtuesve persë dhe të tradhtarit Adolfo, do të gjenim një dialog të brendshëm tepër emocional dhe të arrirë:


O, qiell i sterruar më thuaj, ti

Pse hesht i mjegullt pa fuqi

Kur flamuri i së keqes atje rri

Mbi mbretërinë tonë, Shqipëri


Në vargje të mëtejme të poemës, Florente duke iu drejtuar bashkëluftëtarëve dhe popullit të tij, (duke bërë kështu analogji me kushtet e rënda të pushtimit dhe duke nxitur në mënyrë të drejtpërdrejtë ata kundër kolonizatorëve spanjollë) lëshon thirrjen dhe kushtrimin njëkohësisht:



Nën pranga vuajm‘ nga kjo bishë

Ndaj urdhër nisa gjithë ushtrisë:

"Në sulm, në sulm ne drejt lirisë!

Çlirim të shenjtës, Shqipërisë!"



Pas skenave të ngarkuara me kurthe e dhimbje, me luftëra të ashpra, me peripeci, të papritura dhe dashuri, të përshkruara e gdhendura me mjeshtëri nga poeti, poema mbyllet nën notat dhe thirrjet optimiste të fitores. Ndërsa dëgjohen boritë e triumfit dhe brohoritjet e gëzuara të fitimtarëve, në vargjet mbyllëse, janë të pranishme thirrjet: "Rroftë mbreti ynë Florante!....Rroftë atdheu ynë Shqipëria!....

 

Marre nga gazeta"Shqip"